Bunú Stát na hÉireann

Tháinig an Chéad Dáil le chéile an 21 Eanáir 1919 agus d’fhógair sí neamhspleáchas. Lean Cogadh na Saoirse é sin. Chruthaigh Acht Rialtas na hÉireann 1920 institiúidí ar leith do Thuaisceart Éireann agus do Dheisceart Éireann, agus cuireadh críochdheighilt i bhfeidhm.

Síníodh an Conradh Angla-Éireannach an 6 Nollaig 1921 agus cheadaigh an Dáil é i mí Eanáir 1922. Rinne sé foráil do Shaorstát féinrialaitheach laistigh de Chomhlathas na Breataine, le mionn a bhain le dílseacht don Choróin. D’fhéadfadh Tuaisceart Éireann tarraingt amach agus rinne sé amhlaidh. Chuir easaontas faoin gConradh le Cogadh Cathartha 1922–23.

Tháinig an Saorstát ar an bhfód an 6 Nollaig 1922 agus bhí 26 contae faoina rialú. Bhunaigh bunreacht 1922 parlaimint agus rialtas. Tháinig Bunreacht 1937 ina ionad agus cruthaíodh oifigí an Taoisigh agus an Uachtaráin. Tháinig Acht Phoblacht na hÉireann 1948 i bhfeidhm i 1949 agus chuir sé deireadh leis an ról reachtúil a bhí fágtha ag Coróin na Breataine sa chaidreamh seachtrach.

Thug an Conradh féinrialtas suntasach ach níor bhunaigh sé an phoblacht neamhspleách a bhí á lorg ag a lucht freasúra. Bhí an mionn agus an nasc leanúnach leis an gCoróin ina n-ábhair choimhlinte. Mheas lucht tacaíochta an Chonartha go bhféadfaí breis saoirse a bhaint amach tríd. Roinn na heasaontais teaghlaigh agus comhghuaillithe polaitiúla chomh maith le hinstitiúidí.

Is clocha míle ar leith iad dearbhú 1919 agus Saorstát 1922. Dhearbhaigh an Chéad Dáil poblacht Éireannach le linn tréimhse réabhlóide. Chruthaigh socrú an Chonartha stát féinrialaitheach aitheanta le stádas bunreachtúil éagsúil. Ní raibh sé chontae Thuaisceart Éireann ina gcuid den stát a d’fhan tar éis an tarraingt amach. Cuidíonn an difríocht sin le tuiscint cén fáth ar cuireadh fáilte roimh an gConradh mar chéim mhór agus ar dhiúltaigh daoine eile dó mar chomhréiteach.

Próiseas chomh maith le himeacht aonair a bhí i mbunú an stáit. Chruthaigh bunreachtanna 1922 agus 1937 institiúidí éagsúla agus d’athraigh an caidreamh leis an mBreatain trí reachtaíocht agus trí chinntí polaitiúla. Dá bhrí sin freagraíonn na dátaí 1919, 1922, 1937 agus 1949 ceisteanna éagsúla: dearbhú, bunú an tSaorstáit, córas bunreachtúil nua agus teacht Acht Phoblacht na hÉireann i bhfeidhm.

Cheadaigh an Dáil an Conradh le 64 vóta in aghaidh 57 an 7 Eanáir 1922. Léirigh an deighilt chúng fíoreasaontas faoin socrú, seachas rogha idir neamhspleáchas agus gan aon athrú. Bunaíodh rialtas sealadach chun an comhaontú a chur chun cinn agus dhoimhnigh an scoilt i ngluaiseacht an neamhspleáchais. Thosaigh an troid i mí an Mheithimh 1922, sular tháinig an Saorstát ar an bhfód go foirmiúil an Nollaig sin. Lean an Cogadh Cathartha isteach i 1923. Cuidíonn an t-ord sin le míniú cén fáth ar tógadh institiúidí stáit le linn coinbhleachta agus cén fáth a raibh tionchar polaitiúil ag an gConradh i bhfad tar éis a shínithe.