Comhaontú Aoine an Chéasta mínithe

Tar éis blianta fada coinbhleachta ar a dtugtar na Trioblóidí, tháinig rialtais na Breataine agus na hÉireann agus formhór pháirtithe Thuaisceart Éireann ar an gComhaontú. Cheadaigh vótálaithe é i reifrinn ar leith ó thuaidh agus ó dheas an 22 Bealtaine 1998. Tháinig sé i bhfeidhm an 2 Nollaig 1999. Fanann Tuaisceart Éireann sa Ríocht Aontaithe mura dtoilíonn tromlach ann le hathrú; tá toiliú sa dá chuid den oileán riachtanach d’Éirinn aontaithe.

Chruthaigh an Comhaontú trí shraith institiúidí nasctha: Tionól Thuaisceart Éireann agus Feidhmeannas comhroinnte cumhachta; an Chomhairle Aireachta Thuaidh-Theas agus comhlachtaí trasteorann; agus institiúidí Thoir-Thiar, lena n-áirítear Comhairle na Breataine-na hÉireann agus an Chomhdháil Idir-Rialtasach Briotanach-Éireannach.

Aithníonn an Comhaontú ceart breithe mhuintir Thuaisceart Éireann, mar a shainmhínítear iad sa Chomhaontú de réir áit bhreithe agus stádas tuismitheora, iad féin a aithint mar Éireannaigh nó mar Bhriotanaigh nó mar an dá rud, agus saoránacht Éireannach agus Briotanach a bheith acu faoi réir an dlí is infheidhme. Pléann sé comhionannas, cearta daonna, póilíneacht, díchoimisiúnú agus príosúnaigh freisin. Bhí gá le comhaontuithe breise chun é a chur i bhfeidhm agus cuireadh na hinstitiúidí cineachta ar fionraí ar feadh tréimhsí.

Pléann na trí shnáithe caidrimh laistigh de Thuaisceart Éireann, ar fud an oileáin agus idir na hoileáin seo. Mar shampla, tagann airí ó Rialtas na hÉireann agus ó Fheidhmeannas Thuaisceart Éireann le chéile sa Chomhairle Aireachta Thuaidh-Theas chun comhoibriú ar ábhair leasa choitinn. Braitheann na socruithe ar chomhar polaitiúil agus cuireadh comhaontuithe níos déanaí leo.

Aithníonn an Comhaontú féiniúlachtaí náisiúnta éagsúla agus éilíonn sé comhionannas measa agus cóir chóir chomhionann. Tá a fhorálacha cearta taobh le gealltanais faoi phóilíneacht, ceartas agus slándáil. Tá siad tábhachtach mar nach bhféadfadh institiúidí polaitiúla amháin aghaidh a thabhairt ar gach cúis choimhlinte nó mímhuiníne. Bhí reachtaíocht, athrú institiúideach agus caibidlíocht ina dhiaidh sin i gceist leis an gcur i bhfeidhm.

Cosnaíonn prionsabal an toilithe an stádas bunreachtúil atá ann mura dtugtar an toiliú daonlathach riachtanach d’athrú. Aithníonn sé freisin go bhféadfadh daoine todhchaí bhunreachtúil éagsúil a shaothrú go dlisteanach ar bhealaí síochánta daonlathacha. Ní mór toiliú le hÉirinn aontaithe a thabhairt sa dá chuid den oileán; ní leagann an Comhaontú féin dáta síos don athrú sin.

Tá comhaontú ilpháirtí agus Comhaontú na Breataine-na hÉireann idir an dá rialtas sa socrú foilsithe. Thug reifrinn ar leith tacaíocht don socrú an 22 Bealtaine 1998. In Éirinn, cheadaigh vótálaithe leasú bunreachtúil a chuir ar chumas an Stáit toiliú le Comhaontú na Breataine-na hÉireann agus a d’athraigh Airteagail 2 agus 3 nuair a tháinig sé i bhfeidhm. Déanann an t-ord sin idirdhealú idir comhaontú polaitiúil, cead an phobail agus cur i bhfeidhm dlíthiúil: thángthas ar an téacs i mí Aibreáin 1998 ach tháinig sé i bhfeidhm i mí na Nollag 1999. D’athraigh comhaontuithe agus reachtaíocht níos déanaí oibriú roinnt institiúidí, mar sin is pointe tosaigh an buntéacs chun socruithe an lae inniu a thuiscint.