An Ghaeilge san Oireachtas: do chearta, an ateangaireacht chomhuaineach agus an dlí

Deir Airteagal 8 den Bhunreacht gurb í an Ghaeilge, mar theanga náisiúnta, an chéad teanga oifigiúil. Aithnítear an Béarla mar dhara teanga oifigiúil. Ceadaíonn an t-airteagal don Oireachtas dlí a rith freisin lena ndéantar ceachtar den dá theanga an t-aon cheann chun críche oifigiúla, sa tír ar fad nó i gcuid di.

Ní chiallaíonn sé sin go rithfidh gach rud sa Stát as Gaeilge. Ciallaíonn sé go bhfuil tús áite bunreachtúil ag an nGaeilge, agus gur úsáid an tOireachtas a chumhacht chun dlíthe a rith a shonraíonn conas a úsáideann an Stát an dá theanga.Bunreacht na hÉireann mínithe.

Féadann comhaltaí den dá Theach Gaeilge nó Béarla a úsáid i ndíospóireachtaí agus i bpróiseas eile sa Dáil agus sa Seanad, agus in aon choiste, fochoiste nó comhchoiste. Féadann aon duine a láithrítear os comhair na dTeach nó coiste, mar fhinné ag tabhairt fianaise, a ghnó a dhéanamh i gceachtar den dá theanga oifigiúla.

Ciallaíonn córas ateangaireachta comhuainí gur féidir le comhaltaí agus le lucht féachana nach labhraíonn Gaeilge óráidí Gaeilge a leanúint. Cuireadh tús léi sa Dáil in 1972 agus sa Seanad in 1990. Aistríonn Rannóg an Aistriúcháin, an tAonad Aistriúcháin den Oireachtas, Achtanna agus Buan-Orduithe an dá Theach freisin.

Focail Ghaeilge is ea teidil na bpríomhoifigí, amhail Taoiseach, Tánaiste agus Ceann Comhairle, agus úsáidtear iad i ndíospóireachtaí Béarla freisin, mar sin cabhraíonn sé iad a bheith ar eolas agat nuair a léann tú an taifead.Teidil pholaitiúla na hÉireann mínithe.

Leagann an tAcht um Theangacha Oifigiúla 2003 dualgais amach do chomhlachtaí poiblí faoi sheirbhísí as Gaeilge. Éilíonn sé freisin go bhfoilseofar gach Acht den Oireachtas sa dá theanga a luaithe is féidir tar éis a achtaithe. Ó 2011, féadfar Acht a chur ar líne i dteanga amháin sula gclóitear an dá leagan.

Chuir an tAcht um Theangacha Oifigiúla (Leasú) 2021, a achtaíodh an 22 Nollaig 2021, sraith caighdeán teanga in ionad an chórais d’scéimeanna teanga aonair. Tá sé mar aidhm aige freisin go mbeidh 20% de na hearcaigh nua don earnáil phoiblí inniúil sa Ghaeilge faoi 2030, agus go mbeidh 20% ar a laghad de fhógraíocht chomhlachtaí poiblí as Gaeilge.

Imscrúdaíonn An Coimisinéir Teanga gearáin agus tuairiscíonn sé ar an gcaoi a bhfuil an dlí ag obair. Taifead tuarascáil bhliantúil 2025, a foilsíodh i mí Iúil 2026, 580 gearán. Dúirt sé nach raibh príomhfhorálacha Acht 2021 curtha i bhfeidhm níos mó ná ceithre bliana tar éis a achtaithe, agus rinne sé cur síos ar phatrún imníoch de spriocdhátaí a chailleadh.