Cad is brí le cumhacht?
Is féidir le cumhacht a bheith i gceist nuair a chuireann duine ar dhuine eile rud a dhéanamh nach ndéanfadh sé nó sí murach sin. Is léir an cineál sin cumhachta nuair a chuireann príomhoide riail i bhfeidhm nó nuair a ritheann reachtas dlí. Tá údarás foirmiúil tábhachtach, ach ní gá oifig a bheith ag duine chun tionchar a imirt.
Múnlaíonn cumhacht an clár oibre freisin: is féidir le duine a roghnaíonn na ceisteanna a phléifear tionchar a imirt sula mbíonn vóta ann. Baineann gné eile le smaointe agus le creidimh: má fheictear socrú áirithe mar rud nádúrtha nó dosheachanta, b'fhéidir nach mbreithneofar roghanna eile dáiríre. Iarrann curaclam na hArdteistiméireachta ar dhaltaí na trí ghné a scrúdú, lena n-áirítear cumhacht daoine nach cosúil go bhfuil cumhacht institiúideach acu.
Trí bhealach ar féidir cumhacht a fheidhmiú
Scrollaigh ar leataobh chun an tábla iomlán a fheiceáil.
| Gné | Sampla | Ceist le cur |
|---|---|---|
| Cinnteoireacht | Vótálann bord ar bheartas éide. | Cé a raibh vóta acu agus cad a socraíodh? |
| Clár oibre a shocrú | Ní chuirtear moladh faoi chostas na héide os comhair an chruinnithe. | Cé a roghnaigh cad a d’fhéadfaí a phlé? |
| Smaointe a mhúnlú | Glacann rannpháirtithe leis nach féidir an éide atá ann a athrú. | Cad iad na roghanna a fheictear a bheith indéanta, agus cén fáth? |
Is bealach iad na samplaí seo chun ceisteanna a chur; ní cruthúnas iad go bhfuil scoil ar leith ag gníomhú go héagórach. Féadfaidh na trí ghné a bheith i gceist leis an gcinneadh céanna. Chun argóint a dhéanamh, úsáid fianaise ar nós beartais fhoilsithe, taifid chruinnithe agus cuntais na ndaoine lena mbaineann, agus lorg cúiseanna a thugann dúshlán do do chéad léirmhíniú.
Féadfaidh tionchar dul aníos freisin. D’fhéadfadh daltaí tuairimí faoi chostas na héide a bhailiú agus a chur faoi bhráid chomhairle na ndaltaí, a thabharfadh an cheist chuig an mbainistíocht. D’fhéadfadh an chomhairle cuidiú leis an gceist a chur ar an gclár oibre fiú má fhanann an cinneadh deiridh leis an mbord nó le comhlacht eile. Braitheann éifeacht an tionchair ar an méid a tharlaíonn ina dhiaidh sin.
Cumhacht ar scoil
Samhlaigh athrú ar bheartas éide scoile. Bíonn tionchar ag an riail ar dhaltaí; cuireann múinteoirí agus an príomhoide i bhfeidhm í; agus d'fhéadfadh ról a bheith ag tuismitheoirí, ag an mbord bainistíochta agus ag an bpátrún, ag brath ar nósanna imeachta na scoile. Féadfaidh comhairle na ndaltaí imní a ardú, ach ní hionann comhairliúchán agus an cinneadh deiridh a bheith aici.
Fiafraigh cé a mhol an t-athrú, cé a ndeachthas i gcomhairle leo, cén fhianaise a chualathas, cé a d'fhéadfadh an moladh a leasú agus cé a rinne an cinneadh. An raibh bealach eile ann do dhaltaí nach labhraíonn go minic ag cruinniú a dtuairim a chur in iúl?
Cumhacht i rialtas na hÉireann
Forbraíonn airí agus ranna beartas; déanann an tOireachtas dlíthe a phlé agus a rith; agus cuireann cúirteanna an dlí i bhfeidhm go neamhspleách. Is feidhmeanna ar leith iad sin, cé gur baill den Oireachtas iad airí de ghnáth agus go dteastaíonn tacaíocht na Dála ó rialtas. Féadfaidh páirtithe, státseirbhísigh, grúpaí ionadaíochta, saineolaithe agus an pobal tionchar a imirt ag céimeanna éagsúla.
Chun róil ar leith an reachtais, an fheidhmeannais agus na gcúirteanna a thuiscint, féach scaradh na gcumhachtaí in Éirinn.
Lean dlí atá beartaithe ón téacs foilsithe trí ghrinnscrúdú coiste, leasuithe agus vóta taifeadta. Léiríonn vóta cinneadh foirmiúil, ach féadann aighneachtaí agus díospóireachtaí léargas a thabhairt ar fhorbairt na n-argóintí freisin. Is taifead é óráid ar éileamh duine; ní chruthaíonn sí as féin go bhfuil an t-éileamh fíor.
Cumhacht san Aontas Eorpach
De ghnáth molann an Coimisiún Eorpach reachtaíocht. Déanann Parlaimint na hEorpa agus Comhairle an Aontais Eorpaigh, a dhéanann ionadaíocht ar Fheisirí Eorpacha tofa agus ar airí náisiúnta faoi seach, dlíthe a chaibidliú agus a ghlacadh le chéile de ghnáth. Braitheann an nós imeachta beacht ar an mbunús dlí. Is féidir le rialtais, parlaimintí, grúpaí leasa agus saoránaigh iarracht a dhéanamh tionchar a imirt ag céimeanna éagsúla.
Tá foinsí údaráis agus freagrachtaí éagsúla ag na hinstitiúidí. Fiafraigh cén leibhéal a bhfuil inniúlacht aige, cén institiúid a dhéanann an moladh, agus conas a ghlacann ionadaithe náisiúnta agus Eorpacha páirt.
Conas is féidir cinneadh a mheas?
- Sainaithin an cinneadh agus na daoine a mbeidh tionchar aige orthu, lena n-áirítear daoine nach raibh páirteach sa phlé.
- Mapáil cumhachtaí foirmiúla agus tionchar neamhfhoirmiúil: cé a shocraíonn an clár oibre nó a rialaíonn acmhainní?
- Déan comparáid idir na hargóintí agus an fhianaise; déan idirdhealú idir deis éisteachta agus cumhacht cinnidh.
- Breithnigh cé a bhaineann leas as, cé a íocann na costais agus an féidir agóid a dhéanamh i gcoinne an toraidh nó é a athbhreithniú.