Cad a dhéanann an Creat Náisiúnta Pleanála?
Is é an Creat Náisiúnta Pleanála (CNP) straitéis spásúil náisiúnta na hÉireann. Leagann sé tosaíochtaí ginearálta amach maidir le cá háit ar cheart fás daonra agus fostaíochta a tharlú agus conas an fás sin a nascadh le bonneagar, iompar poiblí, seirbhísí, spriocanna aeráide agus an comhshaol.
D'fhaomh an dá Theach den Oireachtas an CNP athbhreithnithe in 2025. Nuashonraíonn sé riachtanais fhadtéarmacha daonra agus tithíochta na tíre agus tá sé ceaptha pleanáil réigiúnach agus áitiúil a threorú. Is creat é, ní cead pleanála do shuíomh ar leith.
Conas a oibríonn ordlathas na pleanála?
| Leibhéal | An rud a dhéanann sé |
|---|---|
| Creat Náisiúnta Pleanála | Leagann sé tosaíochtaí náisiúnta daonra, lonnaíochta agus bonneagair go dtí 2040. |
| Straitéis Spásúil agus Eacnamaíoch Réigiúnach | Aistríonn sé tosaíochtaí náisiúnta go patrún réigiúnach fáis agus infheistíochta. |
| Plean forbartha contae nó cathrach | Leagann sé beartais áitiúla, cuspóirí úsáide talún agus criosú amach do cheantar an údaráis áitiúil. |
| Plean ceantair nó suímh | Tugann sé treoir níos mionsonraithe do cheantar áirithe nuair a bhaineann sé leis. |
| Iarratas pleanála | Déanann sé forbairt shonrach a thástáil i gcoinne na bpleananna, an dlí agus cúinsí ábhartha. |
Is é cuspóir an ordlathais seo pleanáil a dhéanamh faoi threoir pleananna seachas bailiúchán cinntí suíomh-ar-shuíomh. Ba chóir go mbeadh plean ar leibhéal níos ísle ailínithe leis an straitéis ar leibhéal níos airde, cé go bhfuil a phróiseas dlíthiúil agus rannpháirtíocht phoiblí féin ag gach céim.
Conas a éiríonn sprioc tithíochta ina teach?
- Leagann pleananna náisiúnta agus réigiúnacha riachtanais daonra agus tithíochta amach.
- Déanann údarás áitiúil athbhreithniú ar a phlean forbartha agus aithníonn sé talamh agus láithreacha oiriúnacha don fhás.
- Léiríonn beartais chriosaithe agus bhonneagair cén cineál forbartha a d'fhéadfadh a bheith oiriúnach; ní hionann criosú agus cead tógála.
- Cuireann forbróir nó comhlacht poiblí iarratas pleanála isteach do scéim ar leith.
- Déanann an t-údarás pleanála measúnú ar an iarratas, lena n-áirítear dearadh, iompar, seirbhísí, an comhshaol agus aighneachtaí poiblí.
- Má dheonaítear cead, braitheann seachadadh fós ar mhaoiniú, acmhainn tógála, fóntais agus na coinníollacha a ghabhann leis an gcead.
Cé atá freagrach as gach cuid?
| Gníomhaí | Príomhról |
|---|---|
| An Rialtas | Socraíonn sé polasaí náisiúnta, faomhann sé an CNP agus maoiníonn nó comhordaíonn sé bonneagar mór. |
| Tionóil réigiúnacha | Ullmhaíonn siad straitéisí réigiúnacha a nascann tosaíochtaí náisiúnta le pleanáil áitiúil. |
| Údaráis áitiúla | Ullmhaíonn siad pleananna forbartha, láimhseálann siad iarratais áitiúla agus soláthraíonn nó comhordaíonn siad seirbhísí áitiúla. |
| An Coimisiún Pleanála | Déanann sé cinntí ar achomhairc áirithe agus ar roinnt ábhar straitéiseach nó mór faoin dlí pleanála. |
| Forbróirí agus comhlachtaí poiblí | Cuireann siad tograí chun cinn, faigheann siad ceadanna, maoiníonn agus seachadann siad forbairt. |
Forluíonn na róil seo ach ní hionann iad. Féadfaidh an Rialtas sprioc náisiúnta a shocrú gan cinneadh a dhéanamh ar gach iarratas. Féadfaidh údarás áitiúil talamh a chriosú gan na tithe féin a thógáil. Féadfaidh cinneadh pleanála scéim a cheadú gan ráthaíocht a thabhairt go dtosóidh an tógáil láithreach.
Cén fáth a gcaithfidh pleanáil agus bonneagar bogadh le chéile?
Teastaíonn níos mó ná tithe ó chomharsanacht nua. D'fhéadfadh uisce agus fuíolluisce, leictreachas, bóithre, iompar poiblí, scoileanna, cúram leanaí, cúram sláinte agus spás oscailte a bheith de dhíth uirthi. Má bhíonn na córais sin ar iarraidh nó mall, féadfar talamh a aithint don tithíocht gan tithe a sheachadadh ar an luas a rabhthas ag súil leis.
Is é an Plean Náisiúnta Forbartha an creat fadtéarmach infheistíochta poiblí a thacaíonn le cuid mhór den bhonneagar cumasúcháin seo. Léigh ár dtreoir ar Phlean Náisiúnta Forbartha na hÉireann chun an taobh maoinithe agus seachadta a thuiscint.
Conas ba chóir duit ceannlíne tithíochta a léamh?
| Téarma | An bhrí atá leis |
|---|---|
| Pleanáilte | Tá sé i straitéis nó i sprioc; ní gá go mbeadh sé ceadaithe nó maoinithe. |
| Criosaithe | Aithníonn an plean áitiúil an talamh d'úsáid áirithe; tá cead ar leith fós ag teastáil. |
| Cead pleanála | Fuair togra sonrach cead, de ghnáth faoi réir coinníollacha. |
| Tosaithe | Tá obair tosaithe ar an suíomh, cé nach bhfuil an scéim críochnaithe. |
| Críochnaithe | Seachadadh na tithe nó an chéim; seiceáil an sainmhíniú agus an dáta a úsáidtear. |
Féadfaidh an uimhir chéanna cuma an-difriúil a bheith uirthi ag brath ar an gcéim atá i gceist. Agus éileamh á sheiceáil agat, fiafraigh cé a chuir an figiúr ar fáil, an sprioc nó comhaireamh é, cén dáta atá i gceist agus an mbaineann sé le ceadanna, tosaithe nó tithe críochnaithe.
Cá bhféadfaidh an pobal a dtuairim a thabhairt?
Féadfaidh an pobal páirt a ghlacadh ar níos mó ná leibhéal amháin. D'fhéadfadh comhairliúcháin a bheith ann nuair a ullmhaítear pleananna náisiúnta nó réigiúnacha, nuair a athraítear plean forbartha áitiúil, agus nuair a fhógraítear iarratas pleanála aonair. Braitheann an próiseas agus na spriocdhátaí ábhartha ar an gcineál cinnidh.
Tá ról ag an Oireachtas freisin sa chreat polasaí náisiúnta agus i scrúdú roghanna an Rialtais maidir le tithíocht agus bonneagar. Múnlaíonn comhairleoirí áitiúla pleananna forbartha, agus déanann údaráis pleanála agus comhlachtaí achomhairc iarratais a chinneadh faoin bpróiseas dlíthiúil pleanála.